Sint-janskruid: werking, bijwerkingen en natuurlijke alternatieven

Sint-janskruid is al eeuwen een van de bekendste kruiden die traditioneel worden gebruikt bij periodes van somberheid en innerlijke onrust (1,  2).

Het staat vooral bekend vanwege de invloed die het lijkt te hebben op neurotransmitters zoals serotonine (3, 4).

Tegelijk is sint-janskruid ook een kruid met veel bekende interacties met medicijnen (5, 6). En juist die interacties kunnen serieus zijn. 

Daarom is het belangrijk om goed te weten hoe en wanneer je dit kruid gebruikt.

In dit artikel lees je onder andere wat sint-janskruid eigenlijk is, waar het voor gebruikt wordt, welke bijwerkingen er mogelijk zijn en waar je op moet letten als je medicatie gebruikt.

Ook bespreek ik natuurlijke alternatieven voor wie liever geen sint-janskruid wil of kan gebruiken.

Sint-janskruid (Hypericum perforatum) is een plant uit de hertshooifamilie. In Nederland wordt de plant daarom ook wel hertshooi genoemd.

Het verschil tussen hertshooi en sint-janskruid zit dus vooral in de naam, want meestal wordt dezelfde plant bedoeld.

Sint-janskruid groeit vooral op zonnige, droge plekken zoals bermen, graslanden en dijken.

De plant bloeit meestal rond eind juni, vlak rond Sint-Jansdag op 24 juni. Daar komt ook de naam sint-janskruid vandaan.

Sint-janskruid en jacobskruiskruid worden vaak met elkaar verward, maar het zijn twee verschillende planten.

Sint-janskruid wordt gebruikt in supplementen en kruidengeneesmiddelen, terwijl jacobskruiskruid bekendstaat om stoffen die schadelijk kunnen zijn voor de lever en daarom niet door mensen wordt gebruikt.

De verwarring ontstaat vooral doordat beide planten gele bloemen hebben en vaak langs bermen en graslanden groeien.

Zo herken je het verschil:

• Sint-janskruid heeft ovale blaadjes met kleine doorschijnende puntjes en bloemen met lange uitstekende meeldraden.
• Jacobskruiskruid heeft meer schermvormige bloemgroepen, diep ingesneden bladeren en geen doorschijnende puntjes in het blad.

De belangrijkste onderzochte stoffen in sint-janskruid zijn:

• hyperforine
• hypericine
• flavonoïden

Vooral hyperforine wordt vaak genoemd als een van de belangrijkste onderzochte stoffen in moderne extracten (3).

Dat komt doordat sint-janskruid waarschijnlijk invloed heeft op meerdere neurotransmitters tegelijk, waaronder serotonine, dopamine en noradrenaline (4).

Veel andere kruiden worden vooral gebruikt voor één bepaald doel, zoals slaap of ontspanning. Sint-janskruid wordt juist onderzocht vanwege de mogelijke invloed op meerdere systemen tegelijk.

Ook wordt onderzocht of sint-janskruid invloed heeft op receptoren die betrokken zijn bij ontspanning en stressreacties.

Daarom wordt het in onderzoeken soms vergeleken met bepaalde antidepressiva, al werkt het waarschijnlijk niet op precies dezelfde manier (7, 8, 9).

Fabrikanten gebruiken verschillende extracten, concentraties en doseringen.

Daardoor kan de hoeveelheid werkzame stoffen per capsule behoorlijk verschillen tussen producten van bijvoorbeeld Kruidvat, Etos, Holland & Barrett, Lucovitaal of Lamberts.

Kijk daarom niet alleen naar het merk, maar vooral naar de hoeveelheid werkzame stoffen per dagdosering.

Het komt ook voor dat sint-janskruid tijdelijk minder goed verkrijgbaar is of uit het assortiment verdwijnt. Dat heeft onder andere te maken met strengere regelgeving rondom kruidensupplementen en de classificatie als kruidengeneesmiddel.

De meeste mensen nemen sint-janskruid verdeeld over 1 tot 3 momenten per dag.

Gebruik het bij voorkeur tijdens of na een maaltijd. Dat is vaak prettiger voor de maag.

Gebruik je een tinctuur of druppels? Volg dan altijd de aanwijzingen op de verpakking.

Sint-janskruidolie is bedoeld voor uitwendig gebruik en wordt meestal 1 tot 3 keer per dag op de huid aangebracht.

Sint-janskruid werkt meestal niet direct. Geef het een aantal weken de tijd.

Onderzoekers denken dat dit komt doordat het kruid invloed lijkt te hebben op neurotransmitters zoals serotonine, dopamine en noradrenaline. Veranderingen in deze systemen lijken tijd nodig te hebben (3, 4).

In studies wordt daarom vaak gekeken naar dagelijks gebruik gedurende 2 tot 4 weken (1).

Dit is veruit het belangrijkste aandachtspunt bij sint-janskruid. Het kruid kan namelijk de werking van veel medicijnen beïnvloeden.

Dat komt doordat sint-janskruid bepaalde systemen in de lever en darm activeert die helpen bij het afbreken en afvoeren van medicijnen (vooral het enzym CYP3A4 en de zogeheten P-glycoproteïne-pomp).

Hierdoor worden sommige medicijnen sneller afgebroken of afgevoerd, waardoor ze minder goed kunnen werken (5).

Medicijnen waarmee sint-janskruid kan interacteren zijn onder andere:

• Antidepressiva (zoals SSRI’s, MAO-remmers of tricyclische antidepressiva) – combineer sint-janskruid en antidepressiva niet op eigen initiatief. De combinatie kan het risico op een serotoninesyndroom verhogen: een potentieel ernstige reactie waarbij te veel serotonine-activiteit ontstaat (6).
• Anticonceptiepil – sint-janskruid kan de pil minder betrouwbaar maken. Daardoor neemt de kans op een ongewenste zwangerschap toe. Dit is een van de bekendste interacties van sint-janskruid (5).
• Bloedverdunners – bij medicijnen zoals acenocoumarol of fenprocoumon (Marcoumar) kan sint-janskruid de werking beïnvloeden. Daardoor kan de bescherming tegen bloedstolsels minder voorspelbaar worden (5).
• Immuunsuppressiva – gebruik je medicijnen na een transplantatie, zoals ciclosporine of tacrolimus? Dan is extra voorzichtigheid belangrijk, omdat deze medicijnen minder goed kunnen werken in combinatie met sint-janskruid (5).
• HIV-medicatie – vooral bij proteaseremmers kan sint-janskruid ervoor zorgen dat de medicatie minder goed werkt (6).
• Hartmedicatie – sint-janskruid kan invloed hebben op hartmedicijnen zoals digoxine, waardoor de werking kan veranderen (5).
• Antipsychotica en anti-epileptica – sint-janskruid kan invloed hebben op medicijnen zoals aripiprazol en sommige medicijnen tegen epilepsie. Daardoor kan de hoeveelheid werkzame stof in het lichaam veranderen (5).
• Kankermedicatie en statines – ook bij bepaalde kankermedicatie en cholesterolverlagers is voorzichtigheid belangrijk, omdat sint-janskruid de werking van deze medicijnen kan beïnvloeden (5).

Voor mensen wordt sint-janskruid in normale doseringen niet als giftig beschouwd, maar voor dieren ligt dat anders.

Vooral paarden, schapen, geiten en runderen kunnen gevoelig reageren op de plant.

Bij deze dieren kan de huid extra gevoelig worden voor zonlicht.

Daardoor kunnen huidirritatie, roodheid en verbranding ontstaan wanneer ze grote hoeveelheden sint-janskruid eten en daarna in fel zonlicht staan (17).

Om die reden verwijderen boeren en paardeneigenaren sint-janskruid vaak uit weilanden waar dieren grazen.

Niet iedereen kan of wil sint-janskruid gebruiken, bijvoorbeeld omdat je medicatie gebruikt, of zwanger bent.

In dat geval kun je kijken naar andere supplementen die onderzocht worden in relatie tot stemming, stress, ontspanning of slaap:

• Saffraan-extract – een van de best onderzochte kruiden in relatie tot stemming en emotioneel welzijn. In vergelijking met sint-janskruid zijn er minder bekende interacties met medicatie (8).
• 5-HTP – een directe voorloper van serotonine (een neurotransmitter die betrokken is bij stemming en slaap). Daarom wordt het vaak gebruikt in zogenaamde serotonine boosters: supplementen gericht op ontspanning, stemming en nachtrust. *
• L-theanine – dit aminozuur uit groene thee wordt vaak gebruikt bij mentale spanning, onrust en een “vol hoofd”. Veel mensen omschrijven het effect als mild en subtiel.
• Rhodiola rosea – wordt onderzocht in relatie tot stress en mentale vermoeidheid. Sommige mensen kiezen voor een combinatieproduct met rhodiola en ginseng tijdens drukke of stressvolle periodes (8).
• Ashwagandha (KSM-66) – een zogenoemd adaptogeen: een kruid dat wordt onderzocht vanwege de mogelijke rol bij stress en het stresshormoon cortisol. KSM-66 is een veelgebruikte en gestandaardiseerde vorm van ashwagandha (8).
• Magnesium – speelt een belangrijke rol bij ontspanning, het zenuwstelsel en de normale psychologische functie. Een tekort kan samengaan met vermoeidheid, spanning of slecht slapen.
• Valeriaan – wordt vooral gebruikt in periodes van onrust, spanning of wanneer je moeilijk in slaap komt. Minder mensen kiezen het specifiek voor stemming.
• GABA en glidkruid – worden vaak gebruikt bij momenten van spanning, piekeren of een onrustig gevoel.

Wat bij je past, hangt vooral af van waar je ondersteuning bij zoekt, zoals stemming, onrust, stress of slaap. 

Ook eventuele medicatie speelt mee. Vooral bij supplementen die invloed hebben op serotonine is voorzichtigheid belangrijk.

(*) Let op: combineer 5-HTP niet met antidepressiva of sint-janskruid vanwege het risico op een serotoninesyndroom.

Sommige supplementen worden regelmatig gecombineerd met sint-janskruid, terwijl andere combinaties juist worden afgeraden.

Dit zijn drie veelvoorkomende combinaties:

1. Sint-janskruid met valeriaan – de combinatie valeriaan en sint-janskruid komt vaak voor in supplementen gericht op ontspanning, stemming en slaap. Veel mensen verdragen dit goed, al kan bij sommige mensen wat sufheid of minder alertheid de volgende ochtend optreden.
2. Sint-janskruid met 5-HTP, L-tryptofaan of SAM-e – deze combinatie wordt meestal afgeraden. Al deze stoffen hebben invloed op serotonine, waardoor het risico op een serotoninesyndroom kan toenemen (6).
3. Sint-janskruid met magnesium en B-vitamines – deze combinatie wordt doorgaans beter verdragen en past vaak binnen een bredere leefstijlgerichte aanpak.

Probeer liever niet meerdere supplementen voor stemming tegelijk te combineren zonder begeleiding. Dat maakt het namelijk lastiger om het effect, de dosering en mogelijke bijwerkingen goed in te schatten.

Bij twijfel kun je het beste overleggen met een arts of deskundig advies inwinnen.