Wat doet dopamine met je lichaam?

Dopamine is de laatste jaren niet meer weg te denken uit podcasts, boeken en sociale media. Niet zo gek ook: we leven in een tijd van constante prikkels, van eindeloos scrollen tot pingende telefoons, en juist die prikkels geven telkens een klein dopaminepiekje.

Daarom hoor je steeds vaker termen als 'dopamine detox' of 'dopamineboost'. Maar wat is dopamine eigenlijk? En wat doet deze boodschapperstof precies in je lichaam en hersenen?

In dit artikel leg ik je dit allemaal uit. Ook lees je hoe je merkt dat je dopaminesysteem uit balans is en welke leefstijlfactoren belangrijk zijn voor een goed werkend dopaminesysteem.

Dopamine is een neurotransmitter, ook wel een boodschapperstof genoemd. Met deze stof geven zenuwcellen signalen aan elkaar door. Zo helpt dopamine verschillende processen in de hersenen en het lichaam aan te sturen (1).

Dopamine wordt vooral aangemaakt in twee kleine gebieden diep in de hersenen: de substantia nigra en het ventrale tegmentale gebied (VTA).

Van daaruit sturen zenuwcellen dopamine naar andere delen van de hersenen, waar het betrokken is bij onder andere motivatie, leren, aandacht en beweging (1).

Dopamine is vooral een neurotransmitter en zeker niet hét gelukshormoon. Die bijnaam is ontstaan omdat dopamine een belangrijke rol speelt in het beloningssysteem van de hersenen: het komt onder andere vrij wanneer je iets als belonend ervaart of een beloning verwacht.

Daardoor denken veel mensen dat dopamine verantwoordelijk is voor een gevoel van geluk. Maar dat is slechts een deel van het verhaal. Andere boodschapperstoffen, zoals serotonine en endorfine, spelen minstens zo'n grote rol bij hoe tevreden of gelukkig je je voelt.

Dopamine draait vooral om verlangen en motivatie: het zorgt ervoor dat je iets opnieuw wilt ervaren, niet per se dat je het prettig vindt terwijl het gebeurt. Op één plek werkt dopamine trouwens wél als hormoon: in de hypothalamus remt het de afgifte van prolactine. Verderop lees je daar meer over.

Dopamine is een veelzijdige boodschapperstof die op verschillende plekken in de hersenen en het lichaam actief is.

Daardoor is dopamine betrokken bij uiteenlopende processen (1). Hieronder lees je meer over de belangrijkste functies van dopamine.

Een van de bekendste functies van dopamine is de rol in het beloningssysteem van de hersenen. Dit systeem helpt je om te bepalen welk gedrag de moeite waard is om te herhalen (2).

Denk bijvoorbeeld aan het behalen van een doel, regelmatig sporten of het leren van een nieuwe vaardigheid. Zulke ervaringen kunnen als belonend worden ervaren en je motiveren om vergelijkbaar gedrag opnieuw te laten zien (2).

In dit beloningssysteem werken verschillende hersengebieden met elkaar samen, elk met een eigen taak. Je kunt deze samenwerking vergelijken met een gaspedaal en een rem die samen zorgen voor een goede balans.

• Het striatum en de nucleus accumbens - zijn hersengebieden die betrokken zijn bij motivatie en het nastreven van doelen. Je kunt ze zien als het gaspedaal.
• De prefrontale cortex - helpt je om vooruit te denken, keuzes af te wegen en impulsen te beheersen. Dit is de rem.

Wat er gebeurt als die rem minder goed werkt, zie je onder andere bij de ziekte van Parkinson: medicatie die op het dopaminesysteem inwerkt, kan bij sommige mensen ook de impulsbeheersing beïnvloeden. Verderop lees je hier meer over.

Naast het beloningssysteem is dopamine betrokken bij veel meer processen in je lichaam en hersenen. Hieronder lees je de belangrijkste functies.

Zonder dat je erbij nadenkt, maken je hersenen de hele dag bewegingen mogelijk. Van lopen en schrijven tot een kop koffie oppakken: daarbij werken verschillende hersengebieden en boodschapperstoffen samen, waaronder dopamine.

Hoe belangrijk dopamine hierbij is, zie je onder andere bij de ziekte van Parkinson. Door veranderingen in het dopaminesysteem kunnen bewegingen minder soepel verlopen. Daarom krijgen veel mensen medicijnen die invloed hebben op het dopaminesysteem (3).

Of je nu een studie afrondt, traint voor een wedstrijd of een klusje in huis wilt afmaken: motivatie helpt je om door te zetten. Dopamine wordt vaak in verband gebracht met motivatie.

Onderzoekers denken dat dopamine een rol speelt bij het nastreven van doelen en gedrag dat als waardevol wordt ervaren (4, 5).

Je leert elke dag, vaak zonder dat je het doorhebt. Je hersenen verwerken voortdurend nieuwe ervaringen en passen verwachtingen aan.

Dopamine lijkt hierbij een rol te spelen, vooral wanneer iets beter of anders verloopt dan je had verwacht. Zo leren je hersenen welke keuzes of handelingen in een bepaalde situatie de moeite waard kunnen zijn (6).

Bij aandacht en concentratie werken verschillende hersengebieden en boodschapperstoffen samen, waaronder dopamine. Daarom onderzoeken wetenschappers ook al jaren welke rol dopamine speelt bij ADHD. Hoe die relatie precies werkt, is nog niet volledig duidelijk (7).

Ook tijdens het slapen en wakker zijn is dopamine actief. Daarbij werkt het samen met verschillende andere boodschapperstoffen en hormonen die betrokken zijn bij je slaap-waakritme (9).

Bij het maken van keuzes verwerken je hersenen voortdurend nieuwe informatie. Onderzoekers denken dat dopamine een rol speelt bij het inschatten van de mogelijke waarde van een keuze. Daarbij werken meerdere hersengebieden en boodschapperstoffen samen (10).

Soms is het slim om niet meteen te doen waar je als eerste aan denkt. Je hersenen helpen je dan om impulsen af te remmen en eerst na te denken. Ook dopamine maakt deel uit van dit samenspel.

Dat zie je bijvoorbeeld bij sommige mensen met de ziekte van Parkinson. Door medicijnen die op het dopaminesysteem werken, krijgen zij soms meer moeite om impulsen te beheersen (11).

Hier vertelde ik je al eerder over: dopamine wordt vaak de 'geluksstof' genoemd, maar onderzoekers denken dat het vooral gaat om verlangen. Zij maken daarbij onderscheid tussen iets leuk vinden (liking) en het opnieuw willen ervaren (wanting).

Dopamine lijkt vooral betrokken te zijn bij dat laatste. Daardoor kan gedrag dat als belonend wordt ervaren aantrekkelijk blijven om opnieuw uit te voeren (12).

Dopamine werkt razendsnel. Als er iets belonends of onverwachts gebeurt, bijvoorbeeld een berichtje op je telefoon, geeft je brein een korte piek dopamine af. Zo'n piek duurt maar heel even, soms niet meer dan een paar seconden, en zakt daarna weer weg (5).

Dat helpt ook te verklaren waarom snelle prikkels, zoals meldingen op je telefoon of sociale media, zo aantrekkelijk kunnen zijn: ze gaan vaak samen met korte dopaminepieken (2, 5).

Naast die korte pieken bestaat er ook een rustiger achtergrondniveau van dopamine. Dat komt doordat je biologische klok de dopamine-activiteit laat op- en aflopen, wat weer samenhangt met hoe alert je je voelt (9).

Als het om dopamine gaat, is balans belangrijker dan de hoeveelheid. Zowel te weinig als te veel dopamine kan invloed hebben op hoe je je voelt en functioneert. Het gaat dus om de juiste hoeveelheid op de juiste plek in de hersenen.

Wist je dat bij gezonde mensen er zelden sprake is van een echt dopaminegebrek of -overschot (1)?

Vaker werkt het dopaminesysteem tijdelijk wat anders, door factoren zoals stress, slaaptekort of langdurige mentale belasting. Daardoor kunnen je motivatie, concentratie of het ervaren van beloning anders aanvoelen, zonder dat er een medisch probleem is.

Wil je hier meer over weten? Lees dan verder over een dopaminetekort of ontdek welke kenmerken vaak worden genoemd bij te veel dopamine.

Dan denk je misschien meteen aan je dopamine. Deze signalen worden daar namelijk vaak aan gekoppeld:

• minder motivatie om ergens aan te beginnen
• je minder goed kunnen concentreren
• een futloos of minder energiek gevoel
• vaker op zoek zijn naar snelle prikkels, zoals je telefoon, sociale media of iets lekkers

Toch hoeft er niets mis te zijn met je dopamine. Dezelfde signalen kunnen ook andere oorzaken hebben, zoals slaaptekort, stress of een drukke periode.

Dopamine en ADHD worden vaak aan elkaar gelinkt en dat is begrijpelijk, want dopamine speelt een belangrijke rol bij je aandacht en concentratie. En juist die dingen zijn lastig bij ADHD. Maar dat betekent niet dat er simpelweg te weinig dopamine is.

Hoe het dan wél zit? Bij ADHD verwerken de hersenen de signalen van dopamine en noradrenaline anders. Het gaat dus niet zozeer om de hoeveelheid dopamine, maar om de manier waarop je hersenen ermee omgaan (7).

Dat kan zich uiten in bekende ADHD-kenmerken, zoals moeite met aandacht vasthouden, impulsiviteit en problemen met plannen en organiseren.

Daarnaast is het belangrijk om te onthouden dat ADHD ook niet door één oorzaak ontstaat. Erfelijke aanleg, de ontwikkeling van de hersenen en verschillende biologische processen spelen allemaal een rol. Daarom is het belangrijk om ADHD niet alleen vanuit dopamine te bekijken.

Vermoed je dat je zelf ADHD hebt? Bespreek dit dan met je huisarts of een andere zorgverlener die ervaring heeft met ADHD. Meer lezen over de rol van dopamine hierbij? Dat leggen we uit in ons artikel over dopamine en ADHD.

Je lichaam maakt dopamine zelf aan, en daar heeft het een paar bouwstenen voor nodig (13).

1. Het begint met tyrosine - dit aminozuur haal je uit je voeding en vormt de basis voor de aanmaak van dopamine. Het zit in eiwitrijke producten, maar je lichaam kan het ook zelf maken uit een ander aminozuur: fenylalanine.
2. Tyrosine wordt omgezet in L-DOPA - dit is een belangrijke stap in de aanmaak van dopamine. Hierbij zet een enzym tyrosine om in L-DOPA.
3. L-DOPA wordt dopamine - daarna wordt L-DOPA omgezet in dopamine, de boodschapperstof die je hersenen gebruiken om signalen door te geven.
4. Dopamine wordt verder omgezet - je lichaam kan dopamine vervolgens omzetten in andere boodschapperstoffen, zoals noradrenaline en adrenaline.

Voor die omzettingen heeft je lichaam wat hulpstoffen nodig, ook wel cofactoren genoemd. Zonder die stoffen loopt het proces minder soepel. Denk aan ijzer voor de eerste stap, en vitamine B6 voor de laatste stap waarin L-DOPA dopamine wordt (14).

Dopamine zelf zit nauwelijks in voeding, en wat je er via je eten van binnenkrijgt, komt vrijwel niet in je hersenen terecht. Dopamine kan de bloed-hersenbarrière namelijk niet passeren: de filter die bepaalt welke stoffen vanuit je bloed je hersenen in mogen.

Wat wél werkt, is de bouwsteen. Tyrosine passeert die barrière wel, waarna je hersenen daar zelf dopamine van maken. Bij voeding draait het dus niet om dopamine, maar om voldoende eiwitrijke producten die tyrosine leveren, zoals kip, vis, eieren, zuivel, peulvruchten, noten en zaden (14).

Je dopaminesysteem werkt het beste als je goed voor jezelf zorgt. Er is geen snelle oplossing. Een gezonde leefstijl met voldoende beweging, slaap, ontspanning en een gevarieerd voedingspatroon vormt de basis.

De belangrijkste tips op een rij:

1. Eet voldoende eiwitten - tyrosine, een bouwstof voor dopamine, zit in eiwitrijke producten zoals kip, vis, eieren, zuivel, peulvruchten, noten en zaden.
2. Beweeg regelmatig - in onderzoek wordt lichaamsbeweging in verband gebracht met een actiever dopaminesysteem, al komt een deel van dat bewijs uit dieronderzoek. Een dagelijkse wandeling na het eten is al een goed begin (15).
3. Slaap voldoende - een slaaptekort kan de werking van het dopaminesysteem verstoren (16).
4. Beperk langdurige stress - langdurige stress kan ook invloed hebben op je dopaminesysteem. Zorg daarom ook voor voldoende ontspanning, bijvoorbeeld door te mediteren of tijd buiten door te brengen (17).
5. Wissel prikkels af met rust - breng tijd op sociale media of achter een scherm in balans met beweging, ontspanning en andere gezonde gewoonten. Zo geef je je brein de kans om te herstellen.

Meer weten? Lees dan onze tips om je dopamine natuurlijk te verhogen.

Er is nog zo'n koppeling die vaak wordt gemaakt: dopamine en serotonine worden regelmatig in één adem genoemd, alsof ze hetzelfde doen. Maar dat klopt niet.

Het zijn allebei signaalstoffen in de hersenen, maar ze hebben verschillende functies.

Kort gezegd:

• Dopamine speelt een belangrijke rol bij motivatie, beloning en doelgericht gedrag.
• Serotonine speelt een rol bij het reguleren van je stemming, emoties, slaap en eetlust.

Toch staan ze niet helemaal los van elkaar: veranderingen in het ene systeem kunnen ook het andere beïnvloeden, bijvoorbeeld in hoe gemotiveerd of ontspannen je je voelt.

Wil je meer weten over serotonine? Lees dan wat serotonine is en doet of hoe je serotonine natuurlijk kunt verhogen.

Ja. Meer dopamine is niet altijd beter.

Een te hoge dopamineactiviteit in bepaalde delen van de hersenen kan ervoor zorgen dat signalen minder goed worden verwerkt. Dat kan invloed hebben op hoe je denkt, voelt en keuzes maakt.

Onderzoekers zien dit onder meer terug bij sommige psychische aandoeningen. Dopamine speelt daarnaast een belangrijke rol bij het ervaren van beloning. Daardoor is het ook betrokken bij het ontstaan en in stand houden van verslaving (1).

Het belangrijkste is daarom niet zo veel mogelijk dopamine, maar een dopaminesysteem dat goed in balans is.

Wil je meer weten? Lees dan verder over de kenmerken van te veel dopamine.

Gebruikte bronnen

1. Klein, M. O., Battagello, D. S., Cardoso, A. R., Hauser, D. N., Bittencourt, J. C., & Corrêa, R. G. (2019). Dopamine: Functions, signaling, and association with neurological diseases. Cellular and Molecular Neurobiology, 39(1), 31–59. https://doi.org/10.1007/s10571-018-0632-3
2. Berridge, K. C., & Robinson, T. E. (2003). Parsing reward. Trends in Neurosciences, 26(9), 507–513. https://doi.org/10.1016/S0166-2236(03)00233-9
3. Xing, Y., Tench, C., Wongwandee, M., Schwarz, S. T., Bajaj, N., & Auer, D. P. (2020). Coordinate based meta-analysis of motor functional imaging in Parkinson's: disease-specific patterns and modulation by dopamine replacement and deep brain stimulation. Brain Imaging and Behavior, 14(4), 1263–1280. https://doi.org/10.1007/s11682-019-00061-3
4. Weinstein, A. M. (2023). Reward, motivation and brain imaging in human healthy participants: A narrative review. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 17, Article 1123733. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2023.1123733
5. Kishida, K. T., Saez, I., Lohrenz, T., Witcher, M. R., Laxton, A. W., Tatter, S. B., White, J. P., Ellis, T. L., Phillips, P. E. M., & Montague, P. R. (2016). Subsecond dopamine fluctuations in human striatum encode superposed error signals about actual and counterfactual reward. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113(1), 200–205. https://doi.org/10.1073/pnas.1513619112
6. Schultz, W. (2016). Dopamine reward prediction-error signalling: A two-component response. Nature Reviews Neuroscience, 17(3), 183–195. https://doi.org/10.1038/nrn.2015.26 
7. Li, D., Sham, P. C., Owen, M. J., & He, L. (2006). Meta-analysis shows significant association between dopamine system genes and attention deficit hyperactivity disorder (ADHD). Human Molecular Genetics, 15(14), 2276–2284. https://doi.org/10.1093/hmg/ddl152
8. Ben-Jonathan, N., & Hnasko, R. (2001). Dopamine as a Prolactin (PRL) Inhibitor. Endocrine Reviews, 22(6), 724–763. https://doi.org/10.1210/edrv.22.6.0451
9. Kim, J., Jang, S., Choe, H. K., Chung, S., Son, G. H., & Kim, K. (2017). Implications of circadian rhythm in dopamine and mood regulation. Molecules and Cells, 40(7), 450–456. https://doi.org/10.14348/molcells.2017.0065
10. Bang, D., Kishida, K. T., Lohrenz, T., White, J. P., Laxton, A. W., Tatter, S. B., Fleming, S. M., & Montague, P. R. (2020). Sub-second dopamine and serotonin signaling in human striatum during perceptual decision-making. Neuron, 108(5), 999–1010.e6. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2020.09.015
11. Molde, H., Moussavi, Y., Kopperud, S. T., Erga, A. H., Hansen, A. L., & Pallesen, S. (2018). Impulse-control disorders in Parkinson's disease: A meta-analysis and review of case–control studies. Frontiers in Neurology, 9, Article 330. https://doi.org/10.3389/fneur.2018.00330
12. Berridge, K. C. (2007). The debate over dopamine's role in reward: The case for incentive salience. Psychopharmacology, 191(3), 391–431.https://doi.org/10.1007/s00213-006-0578-x
13. Meiser, J., Weindl, D., & Hiller, K. (2013). Complexity of dopamine metabolism. Cell Communication and Signaling, 11, Article 34. https://doi.org/10.1186/1478-811X-11-34
14. Fernstrom, J. D., & Fernstrom, M. H. (2007). Tyrosine, phenylalanine, and catecholamine synthesis and function in the brain. The Journal of Nutrition, 137(6 Suppl. 1), 1539S–1547S. https://doi.org/10.1093/jn/137.6.1539S
15. Lin, T.-W., & Kuo, Y.-M. (2013). Exercise benefits brain function: The monoamine connection. Brain Sciences, 3(1), 39–53. https://doi.org/10.3390/brainsci3010039
16. Volkow, N. D., Wang, G.-J., Telang, F., Fowler, J. S., Logan, J., Wong, C., Ma, J., Pradhan, K., Tomasi, D., Thanos, P. K., Ferré, S., & Jayne, M. (2008). Sleep deprivation decreases binding of [11C] raclopride to dopamine D2/D3 receptors in the human brain. The Journal of Neuroscience, 28(34), 8454–8461. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.1443-08.2008
17. Baik, J.-H. (2020). Stress and the dopaminergic reward system. Experimental & Molecular Medicine, 52(12), 1879–1890. https://doi.org/10.1038/s12276-020-00532-4