Nootropics: wat zijn het en welke soorten zijn er?

Nootropics is een verzamelnaam voor stoffen die in verband worden gebracht met je denkvermogen.

In het enkelvoud spreek je van een nootropic of noötropicum, en het bijvoeglijk naamwoord is nootropisch. Je komt de term vooral tegen bij supplementen.

Nootropics is een naam zoals "superfood": iedereen gebruikt hem, maar er bestaat geen officiële definitie van.

Het product zelf valt wel onder regels. Voor de wet is het bijvoorbeeld een voedingssupplement of een geneesmiddel, en voor elk daarvan gelden eigen eisen (1, 2).

De term nootropics werd in 1972 bedacht door de Roemeense onderzoeker Corneliu Giurgea (3).

Hij combineerde twee Griekse woorden: nous, dat geest betekent, en tropein, dat zoiets als richting geven of wenden betekent (3).

De aanleiding was piracetam, een stof die Giurgea en zijn collega's bij het Belgische farmaceutische bedrijf UCB hadden ontwikkeld.

Volgens Giurgea paste die stof niet goed binnen de bestaande groepen middelen die invloed hadden op de hersenen. Daarom introduceerde hij een nieuwe term.

Giurgea koppelde daar ook duidelijke voorwaarden aan. In zijn oorspronkelijke omschrijving moest een stof aan vijf eisen voldoen (4):

• Leren en geheugen - de stof moest het leren en onthouden bevorderen.
• Weerbaarheid - de stof moest ervoor zorgen dat wat je geleerd hebt beter blijft hangen, ook onder omstandigheden die het geheugen verstoren, zoals zuurstoftekort.
• Bescherming - de stof moest de hersenen beschermen tegen bepaalde schadelijke invloeden.
• Aansturing - de stof moest de mechanismen versterken waarmee de hersenschors en diepere hersendelen elkaar aansturen.
• Veiligheid - de stof mocht weinig bijwerkingen hebben en je niet suf maken of opjagen, zoals andere middelen voor de hersenen.

Dat was dus een behoorlijk strenge definitie.

Bovendien werden verschillende voorwaarden getoetst in dieronderzoek, bijvoorbeeld bij dieren die aan zuurstoftekort werden blootgesteld (4).

Tegenwoordig wordt het woord veel breder gebruikt, van cafeïne tot kruidenextracten en vitaminen.

Daardoor is de term een stuk minder precies. Reden genoeg om uit te pluizen wat er allemaal onder valt.

Stoffen die nootropics worden genoemd, kun je grofweg in zes groepen verdelen: 

1. Receptplichtige geneesmiddelen
2. Vitaminen en mineralen
3. Omega 3
4. Aminozuren en lichaamseigen stoffen
5. Kruiden- en paddenstoelextracten
6. Cafeïne

Zie het als een kast met zes verschillende laden. 

In de ene vind je geneesmiddelen die een arts kan voorschrijven, in de andere voedingsstoffen die je ook uit je dagelijkse voeding haalt, en weer een andere la zit vol kruiden en paddenstoelen.

Elke la is anders. Niet alleen de stoffen verschillen, maar ook hoeveel onderzoek ernaar is gedaan en welke regels ervoor gelden.

In de tabel hieronder zie je ze eerst allemaal op een rij. Daarna trekken we de laden één voor één open.

De eerste groep bestaat uit geneesmiddelen, zoals methylfenidaat en modafinil.

Dat geneesmiddelen in dit rijtje staan, is niet zo vreemd: de term nootropic begon bij een geneesmiddel, piracetam. 

Ook in wetenschappelijke overzichten worden nootropics vaak omschreven als een groep geneesmiddelen (3).

Deze middelen worden voorgeschreven voor specifieke medische toepassingen en zijn iets heel anders dan voedingssupplementen.

Online kom je ze soms tegen onder de naam smart drugs, vooral wanneer het gaat om gebruik met als doel om langer wakker te blijven of beter te presteren. 

Dat verandert niets aan hun status: het blijven geneesmiddelen met mogelijke bijwerkingen en risico's.

Ook bepaalde vitaminen en mineralen worden in de wereld van nootropics genoemd. Voor een aantal daarvan mag officieel worden gezegd welke rol ze in je lichaam spelen.

Dat heet een gezondheidsclaim: een uitspraak die pas gebruikt mag worden als de EU hem heeft goedgekeurd, nadat de Europese voedselautoriteit EFSA het wetenschappelijk bewijs heeft beoordeeld (5).

Voor mentale functies en het zenuwstelsel gaat het bijvoorbeeld om deze claims (5):

• IJzer - draagt bij aan een normale concentratie.
• Zink - draagt bij aan een normaal geheugen.
• Jodium - draagt bij aan een normaal leervermogen.
• Pantotheenzuur (vitamine B5) - levert een bijdrage aan normale mentale prestaties.
• Vitamine B12 - ondersteunt de normale werking van het zenuwstelsel.

Je krijgt deze voedingsstoffen ook gewoon binnen via je dagelijkse voeding. Wil je meer weten? Lees dan meer over een goed vitamine B-complex of over zink.

Een andere groep bestaat uit aminozuren en andere stoffen die ook van nature in je lichaam of voeding voorkomen.

Voorbeelden die je regelmatig tegenkomt in de wereld van nootropics zijn:

• L-theanine - een aminozuur dat vooral bekend is uit groene en zwarte thee.
• Tyrosine - een aminozuur dat je onder andere binnenkrijgt via eiwitrijke voeding.
• Choline - een voedingsstof die onder meer voorkomt in eieren en vlees.
• Creatine - een stof die je lichaam zelf kan maken en die ook voorkomt in vlees en vis.

Over de combinatie van L-theanine met omega 3 lees je meer in dit artikel over L-theanine, omega 3 en glidkruid.

Ook kruiden en paddenstoelen krijgen regelmatig het label nootropic. 

Een aantal daarvan kent een lange geschiedenis van traditioneel gebruik. Voorbeelden zijn:

• Bacopa monnieri - een plant die al lange tijd wordt gebruikt binnen de Ayurveda, de traditionele geneeskunde uit India.
• Rhodiola rosea - een plant die van nature voorkomt in koude en bergachtige gebieden en een geschiedenis van traditioneel gebruik kent.
• Ginkgo biloba - een boomsoort waarvan extracten uit de bladeren worden gebruikt.
• Lion's mane - een paddenstoel die in het Nederlands ook wel pruikzwam wordt genoemd.

Benieuwd naar één plant in het bijzonder? Lees dan meer over bacopa monnieri of over blauw glidkruid.

Tot slot cafeïne, waarschijnlijk de bekendste stof in dit rijtje. 

Je denkt misschien eerder aan je ochtendkoffie dan aan nootropics, maar cafeïne wordt er vaak wel toe gerekend.

Je krijgt cafeïne vooral binnen via koffie en thee, maar het zit ook in energiedranken, guarana en sommige voedingssupplementen. 

Hoeveel je binnenkrijgt, kan flink verschillen. Bij koffie en thee hangt dat bijvoorbeeld af van de soort en de manier waarop je ze zet.

In nootropics-supplementen wordt cafeïne soms gecombineerd met L-theanine. Die combinatie is niet zo vreemd: thee bevat van nature allebei.

Let ook op het moment waarop je cafeïne neemt. Het blijft meerdere uren in je lichaam en kan je slaap beïnvloeden als je het later op de dag gebruikt (6). 

Meer hierover lees je in het artikel over cafeïne en slecht slapen.

In studies krijgen deelnemers meestal één stof, in een vaste hoeveelheid en een vaste vorm.

Bij kruiden gaat het om een specifiek extract, en de samenstelling daarvan kan verschillen per plant, oogstmoment en bewerking (3).

Veel supplementen bevatten juist een mix van stoffen. 

Combinaties zijn veel minder onderzocht: in een systematische review naar plantaardige nootropics ging het maar om een paar studies, met wisselende uitkomsten (8).

Ook de duur telt. Veel studies lopen een paar weken, en over langdurig gebruik door gezonde mensen is nog weinig bekend (3).

Een verschil dat in een studie meetbaar is, is niet altijd een verschil dat je merkt.

Studies meten vaak met korte testjes, zoals reactiesnelheid of het onthouden van een rijtje woorden. Dat is iets anders dan een volle werkdag.

Bovendien zijn studies vaak heel verschillend opgezet. 

In een overzichtsartikel uit 2025 wijzen onderzoekers op grote verschillen in de manier van onderzoeken, waardoor uitkomsten lastig te vergelijken zijn (9).

Ja, je verwachtingen kunnen zeker een rol spelen. Het placebo-effect betekent dat je je anders voelt, omdat je verwacht dat er iets gebeurt.

In een studie met 96 deelnemers kregen 47 mensen een nepmiddel waarvan ze dachten dat het methylfenidaat was. 

Wat bleek? Ze voelden zich meer opgepept, maar scoorden niet beter op de denktaken (10).

Voor deze groepen zijn veel nootropic-ingrediënten niet bedoeld, of alleen na overleg met een arts of apotheker:

• Kinderen en jongeren - van veel van deze stoffen is het gebruik bij kinderen niet of nauwelijks onderzocht. Merk je dat je kind moeite heeft met concentreren? Probeer dan eerst te achterhalen waar dat vandaan komt. Lees ook meer over concentratieproblemen bij kinderen.
• Zwangerschap en borstvoeding - van veel kruidenextracten en andere nootropic-ingrediënten is te weinig bekend over gebruik in deze periode, en onderzoekers raden die daarom af (3). Ook voor cafeïne gelden dan andere adviezen (6). Twijfel je over een supplement? Bespreek het dan met je verloskundige, arts of apotheker.
• Medicijngebruik - sommige ingrediënten kunnen invloed hebben op medicijnen, of andersom. Je arts of apotheker kan vooraf voor je nagaan of een combinatie goed samengaat.
• Aanhoudende klachten - merk je al langere tijd dat je geheugen achteruitgaat of dat concentreren moeilijk is? Dan kan er van alles achter zitten, zoals slaaptekort, stress of een lichamelijke oorzaak. Bespreek dat eerst met je huisarts, zodat je weet waar het vandaan komt.

Hoe fit en scherp je je overdag voelt, hangt ook samen met dagelijkse gewoontes zoals slaap, beweging en je cafeïnegebruik.

Kijk daarom eerst daarnaar, voordat je naar supplementen kijkt.

• Voldoende slaap - slaaptekort kan ervoor zorgen dat je aandacht en reactiesnelheid achteruitgaan. Vooral langere tijd je aandacht vasthouden wordt moeilijker als je te weinig hebt geslapen (14).
• Regelmatig bewegen - beweging is niet alleen goed voor je lichaam, maar speelt ook een rol bij hoe goed je kunt denken en onthouden. Dat geldt zeker naarmate je ouder wordt (15).
• Het moment van cafeïne - koffie, energiedrank of andere bronnen van cafeïne kunnen later op de dag je nachtrust verstoren (6). Slaap je daardoor minder goed, dan heb je de volgende dag misschien sneller behoefte aan cafeïne. Zo kan een patroon ontstaan van weinig slaap en steeds meer cafeïne.

Deze gewoontes zijn misschien minder spannend dan de nieuwste nootropic, maar ze zijn wel een logisch startpunt als je je overdag fitter en scherper wilt voelen.

Herken je dat wazige gevoel in je hoofd? Lees dan meer over brain fog en wat je eraan kunt doen, of over de voordelen van zonlicht.