Zijn nachtschade groenten gevaarlijk of gezond?

Wist je dat je vandaag bijna zeker een nachtschadegroente hebt gegeten? 

Aardappelen, tomaten, paprika's en aubergines horen er allemaal bij. En ja, deze plantenfamilie bevat van nature giftige stoffen.

Toch eten we ze massaal, zonder problemen. Hoe kan dat? En zit er iets in het verhaal dat nachtschades ontstekingen zouden veroorzaken?

In dit artikel leg ik uit welke groenten er precies onder vallen, hoe het met die gifstoffen zit, en wat de Europese voedselveiligheidsautoriteit erover zegt. 

Ook behandel ik het advies waar het écht om gaat: hoe je met aardappelen omgaat.

Nachtschadegroenten zijn de eetbare delen van planten uit de familie Solanaceae. Die familie omvat wereldwijd meer dan tweeduizend soorten, waaronder een aantal van de belangrijkste voedselgewassen: aardappel, tomaat, aubergine en paprika (1).

Wat deze planten gemeen hebben, is dat ze glycoalkaloïden aanmaken. Dat zijn natuurlijke afweerstoffen waarmee de plant zich beschermt tegen schimmels, insecten en vraat. 

De bekendste zijn α-solanine en α-chaconine in de aardappel, tomatine in de tomaat, en solamargine en solasonine in de aubergine (1, 2).

Daar zit meteen de nuance die in veel artikelen ontbreekt: dat een plantenfamilie giftige leden heeft, betekent niet dat de gewassen die we eten gevaarlijk zijn. 

Tabak en doodskruid horen ook tot de Solanaceae. 

Een aardappel is geen doodskruid, net zoals een appel geen taxusbes is.

De bekendste nachtschadegewassen in de Nederlandse keuken:

• Aardappel
• Tomaat
• Paprika en chilipeper (inclusief paprikapoeder en chilipoeder)
• Aubergine
• Tomatillo en physalis, zoals de goudbes 
• Gojibes
• Ashwagandha (de wortel van Withania somnifera)

Wat er níet bij hoort, maar vaak wordt genoemd: bosbessen. Die worden regelmatig in lijstjes met nachtschadegroenten gezet, maar dat is botanisch onjuist. 

Bosbessen behoren tot het geslacht Vaccinium in de heidefamilie (Ericaceae) en hebben met de Solanaceae niets te maken. Ze bevatten dan ook geen glycoalkaloïden.

Hier is precisie belangrijk, want dit is waar de meeste artikelen de mist in gaan.

De Europese autoriteit voor voedselveiligheid EFSA heeft in 2020 een uitgebreide risicobeoordeling van glycoalkaloïden gepubliceerd. 

Dit zijn de belangrijkste conclusies:

EFSA stelt vast dat de gehaltes in tomaten en aubergines over het algemeen vrij laag zijn. De glycoalkaloïden die voor de voedselveiligheid het meest relevant zijn, zijn die in de aardappel (1).

EFSA hanteert een laagste dosis waarbij nog een effect is gezien (LOAEL) van 1 mg totale glycoalkaloïden per kilogram lichaamsgewicht per dag. Voor iemand van 70 kilo komt dat neer op ongeveer 70 mg. 

De klachten die dan kunnen optreden zijn misselijkheid, braken en diarree. Doses in de orde van 3 tot 6 mg per kilogram lichaamsgewicht worden als potentieel dodelijk beschouwd (1).

EFSA vond in aardappelen gemiddeld ongeveer 51 mg glycoalkaloïden per kilo, dat is dus wat er in de praktijk wordt gemeten. 

Daarnaast heeft de EU in 2022 een aparte controlewaarde vastgesteld van 100 mg per kilo. 

EFSA vond geen aanwijzingen voor gezondheidsproblemen door langdurige, normale consumptie van aardappelen. 

Er kon ook geen referentiewaarde voor chronische blootstelling worden vastgesteld (1).

Dit is het praktische deel, en tegelijk het punt waarover de meeste verwarring bestaat.

Je leest vaak dat het solaninegehalte daalt "zodra de groente rijp is". 

Dat klopt voor de tomaat: tomatine zit alleen in onrijpe, groene tomaten en verdwijnt tijdens het rijpen. In rijpe, rode tomaten zit geen tomatine meer (2).

Maar bij de aardappel werkt het anders, en dat is precies waarom die aparte aandacht vraagt. 

Solanine ontstaat daar onder invloed van licht, in de schil en in de uitlopers. Beschadiging, bewaren in (zon)licht, of een koude en vochtige omgeving verhogen het gehalte. 

Rijpheid is dus niet de bepalende factor; bewaren en behandelen zijn dat (2, 4).

En dan het punt dat het meest wordt vergeten: solanine wordt niet afgebroken door koken, bakken of frituren. Je kunt het er dus niet uitkoken (2).

Het advies van het Voedingscentrum is daarom concreet:

• Bewaar aardappelen op een donkere, koele en droge plaats. Dat voorkomt uitlopers en groene plekken (2).
• Snijd groene plekken, uitlopers en beschadigde plekjes ruim weg. Doe dat ook als je de aardappel met schil eet (2, 4).
• Eet aardappelen alleen met schil als ze vers en onbeschadigd zijn (2).
• Eet alleen rijpe tomaten, geen onrijpe groene (2).

Dit is de claim die je overal tegenkomt: dat nachtschades bij gevoelige mensen laaggradige ontstekingen, gewrichtsklachten of brain fog zouden veroorzaken.

Het eerlijke antwoord is dat daar geen wetenschappelijk bewijs voor is. Onderzoek heeft geen verband gevonden tussen nachtschades en een negatief effect op gewrichten of een verergering van artritis. 

Het idee komt oorspronkelijk uit vragenlijsten onder mensen met gewrichtsklachten en uit persoonlijke ervaringsverhalen, niet uit gecontroleerd onderzoek (5).

Dat betekent niet dat niemand ergens op reageert. Mensen kunnen individueel gevoelig zijn voor allerlei voedingsmiddelen, en een echte allergie voor bijvoorbeeld tomaat bestaat. 

Maar dat is iets anders dan een algemeen mechanisme waarbij een hele plantenfamilie ontstekingen aanjaagt.

Test dat dan gestructureerd, niet door alles in één keer te schrappen. 

Laat de betreffende producten een paar weken staan, houd bij wat je eet én hoe je slaapt, beweegt en je voelt, en voer ze daarna één voor één weer in. 

Het is jammer dat het gesprek over deze groenten zo vaak over gifstoffen gaat, want ze leveren juist veel.

• Aardappelen - een bron van koolhydraten, en leveren vitamine C, verschillende B-vitamines en kalium. Anders dan je soms leest zijn ze geen bron van vitamine A (2).
• Tomaten - leveren vitamine C, kalium en vezels, plus carotenoïden waaronder lycopeen. Bij tomaten is verhitten juist gunstig: lycopeen komt beter vrij uit verwerkte tomaat, zoals passata of tomatenpuree.
• Paprika's - uitzonderlijk rijk aan vitamine C. Rode paprika bevat er per 100 gram meer dan een sinaasappel.
• Aubergines - leveren vezels en, in de schil, antocyanen. De schil eraan laten is dus zinvol.
• Chilipepers - bevatten capsaïcine, de stof die de scherpte geeft. Je leest vaak dat capsaïcine je stofwisseling opjaagt en helpt bij afvallen; de gemeten effecten daarvan zijn klein en de praktische betekenis voor gewichtsbeheersing is beperkt.

Alle vijf passen ze binnen de 250 gram groente per dag die de Schijf van Vijf aanraadt (6).

Praktisch samengevat:

• Weggooien - de aardappel is grotendeels groen, smaakt bitter, is zacht of rimpelig met lange uitlopers, of ruikt muf of zuur.
• Ruim wegsnijden en de rest gebruiken - kleine groene plekjes, korte uitlopers, of beschadigde plekken, mits de knol nog stevig is.
• Niet doen - hopen dat koken het probleem oplost. Dat doet het niet (2).

Krijg je na het eten van aardappelen klachten als misselijkheid, braken of diarree, en vermoed je een verband met groene of uitgelopen aardappelen? 

Neem dan contact op met je huisarts of het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum via je arts.

Nachtschadegroenten bevatten van nature glycoalkaloïden, maar bij tomaat en aubergine zijn de gehaltes doorgaans laag. Bij de aardappel zijn ze wel relevant (1).

Bij tomaten verdwijnt tomatine tijdens het rijpen. Bij aardappelen ontstaat solanine door licht, niet door onrijpheid, en koken breekt het niet af (2).

Groene plekken en uitlopers ruim wegsnijden, donker en koel bewaren, en bij bittere smaak weggooien. Dat is het hele veiligheidsverhaal (2, 4).

Voor de claim dat nachtschades ontstekingen veroorzaken is geen bewijs. Ze schrappen kost je wel voedingsstoffen (5).

Bosbessen zijn geen nachtschade. Ze horen tot de heidefamilie.